متعلقه به خاك ايران راه عبور به طرف هندوستان و به سمت بنادر هند ندهند . » « 40 » فتحعليشاه ، چنان كه تاريخ زندگى او نشان مىدهد ، مردى بود كه همواره از حقيقت فرار مىكرد و حاضر به درك واقعيات زمان نبود . او غالبا آلت دست سياستمداران خارجى بود و طلا و رشوه چشم عقل او را كور مىكرد ؛ چنان كه سر جان ملكم او را با هديه و تعارف فريفت و به اجراى مقاصد سياسى خود وادار كرد . اگر فتحعليشاه و اطرافيان او فهم سياسى و نظامى داشتند عهدنامه‌هاى ننگين ايران و روس به امضا نمىرسيد و وقايع افغانستان و جنگ هرات بعدا رخ نمىداد . نه‌تنها فتحعليشاه بلكه وزرا و درباريان او نيز همواره منافع شخصى را بر مصالح ملى و اجتماعى ايران مرجح مىشمردند « . . . متجاوز از 25 سال ميرزا ابو الحسن خان شيرازى وزير امور خارجهء ايران ، سالى يكهزار و پانصد تومان مقررى از انگليسيها داشت . ساير وزرا و درباريان هم شايد مقررى و پيشكشى داشته‌اند ولى چيزى در اين خصوص در جايى ضبط نشده است . . . » « 41 » تلاش عباس ميرزا سرهنگ دروويل ، كه در عهد فتحعليشاه به ايران آمده بود ، مىنويسد : من يك بار شاهد شرفيابى سى تن از پسران فتحعليشاه بودم . شاه بدون توجه به اين مطلب كه آرايش و پيرايش شاهزادگان تقليد ناقصى از آرايش و پيرايش خود اوست ، رو به آنها كرد و گفت از اينهمه خودآرايى شرم نداريد ؟ به برادر خود عباس بنگريد . لباس هيچ‌يك از غلامان من بدتر از لباس او نيست ، شما هردم براى گرفتن جواهرات و لباسهاى فاخر ناراحتم مىكنيد ، در صورتى كه عباس هرگز چيزى براى شخص خود نمىخواهد ؛ تنها چيزى كه به اصرار از من مطالبه مىكند ارسال تفنگ و توپ و باروت و سرب است . « 42 » در جاى ديگر از سفرنامهء دروويل مىخوانيم كه : عباس ميرزا به اين نتيجه رسيد كه تئورى بدون عمل ، پوچ و بيفايده است ؛ از اينرو شخصا به تيراندازى با تفنگ و اجراى مواد نظامنامهء پياده‌نظام ارتش فرانسه پرداخت و به كمك افسران وابسته به سفارت فرانسه ، قريب دو سال از وقت خود را صرف مطالعه و مانور پياده‌نظام و توپخانه نمود . عباس ميرزا حتى از بررسى در جزئيات ساختمان سربازخانه‌ها وزرادخانه‌ها و كارگاههاى اسلحه‌سازى و باروت‌كوبى و توپ‌ريزى كه به دست افسران فرانسوى بنا شد غافل نمىماند . « 43 » سلطنت محمد شاه در ميان شاهزادگان قاجار عباس ميرزا از لحاظ ارزش نظامى فردى ممتاز است و به احتمال قوى اگر فتحعليشاه به تقاضاى مكرر او در ارسال پول و اسلحه توجه مىكرد ، ممكن بود در جنگ با دشمنان ايران پيروزيهايى كسب كند . در هرحال ، تلاشها و مساعى اين مرد حتى بر فتحعليشاه پوشيده نماند و چون از مرگ اين

--> ( 40 ) . همان ، ص 19 . ( 41 ) . تاريخ روابط سياسى ايران و انگليس ، پيشين ، ص 338 . ( 42 ) . دروويل ، سفرنامهء دروويل ، ترجمهء جواد محيى ، ص 165 . ( 43 ) . همان ، ص 176 .